Cywilizacje mające swoją kolebkę na Półwyspie Apenińskim odegrały na przestrzeni tysiącleci ogromną rolę także w historii zapachu – od wypełnionych wonnościami term przez traktaty kosmetyczne po… wody kolońskie i inne perfumy. W artykule przybliżę kilka szczególnie interesujących wątków.

Zapachy starożytności

Kiedy myślimy o starożytnym Rzymie, zwykle wyobrażamy sobie legiony, walki gladiatorów, może Cezara z wieńcem laurowym na skroniach, wystawne uczty i gości wypoczywających w termach. Były to łaźnie, w których dbano o higienę i rozrywkę. W specjalnym pomieszczeniu o nazwie unctorium goście nacierani byli wonnościami.

Pachnące kosmetyki, a nawet i leki, przechowywano w naczyniach z długą szyjką, przeważnie szklanych lub ceramicznych o nazwie unguentarium (od unguentum – maść). W epoce wiktoriańskiej romantycznie, acz mylnie, określanych jako lacrimarium (od lacrima, łza), bo wierzono wtedy, że były naczynia na łzy żałobników. A i jeszcze czasem dzisiaj możemy spotkać się z takim poglądem.

.

.

Prawdą jest natomiast to, że stosowano perfumy pogrzebowe. Naczynia z wonnościami znaleziono w rzymskich grobach i nawet udało się przeanalizować pozostałą w nich zawartość. Jednym ze składników miała być paczula., którą dziś kojarzymy przeważnie z XIX-wiecznymi elitami albo XX-wiecznym ruchem hippisowskim.

Wiele cennych, acz nie zawsze prawdziwych, wiadomości o starożytnym świecie zapachu pozostawił po sobie wybitny rzymski historyk Pliniusz Starszy w I w. n.e. W dziele „Historia naturalna” możemy przeczytać taki ciekawy fragment o pachnących roślinach i surowcach i kosmetykach, w tym perfumach:

Bardzo długo cieszył się uznaniem balsam z irysa z Koryntu, potem z Kyzikos, podobnie różany z Phaselis, ale sławę odebrały mu Neapol, Kapua i Praeneste. Długo najbardziej chwalony był <balsam> szafranowy z Soloj w Cylicji, a potem z Rodos; z gron dzikiej winorośli na Cyprze, potem ten z Adramytteos; z lebiodki pospolitej z <wyspy> Kos, a następnie pigwowy, produkowany w tym samym miejscu; cyprinum na Cyprze, a potem w Egipcie, gdzie <ten> wyprodukowany w Mendes oraz metópion szybko okazały się bardziej pożądane (cytat z Plinius Secundus, C. (2022). Historia naturalna. T. 3, Botanika, Rolnictwo, Ogrodnictwo. T. 1, Księgi 12-19. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika).

Przy czym samo słowo perfumy jeszcze wtedy nie istniało. Chociaż brzmi łacińsko,per fumum, tłumaczone jako „przez dym”, to pojawiło się znacznie później.

W wielu językach europejskich jak polski czy angielski dopiero w XVI w. Jako źródło podawany jest język średniofrancuski lub język oksytański, zwany też prowansalskim, blisko spokrewniony z katalońskim. Oczywiście są to wszystko języki romańskie, a więc pochodzące od łaciny.

Zapachy w średniowieczu

We wczesnym średniowieczu powstała w Salerno pierwsza szkoła medyczna, Schola Medica Salernitana, która istniała aż do XIX wieku! Ze szkołą wiązana jest także lecznicza działalność kobiet.

Popularne było wtedy imię Trota. Dzisiaj Trota z Salerno, prawdopodobnie działająca w XII w., urasta wręcz do rangi pierwszej profesor medycyny. Czasem określana też jako Trotula, co jednak raczej odnosi się do traktatów poświęconych zdrowiu i urodzie kobiet, których autorstwo nie jest pewne. O samej Trocie zresztą więcej jest spekulacji niż faktów.

Jeden z traktatów przypisywanych często Trocie, „De Ornatu Mulierum” („O upiększaniu się kobiet”), uważany jest za pierwszy w Europie traktat kosmetologiczny. Pojawia się w nim wiele aromatycznych surowców roślinnych: cynamon, gałka muszkatołowa, goździki, galangal, fiołki, róża, a także zwierzęce piżmo:

W trakcie czesania włosów dobrze jest użyć proszku. Wziąć suszone róże, goździki, gałkę muszkatołową, rzeżuchę i galangal – zetrzeć ze sobą na proszek. Następnie zmieszać z wodą różaną. Miksturą skropić włosy, i przeczesać je grzebieniem zanurzonym uprzednio w tejże; włosy będą miały ładny zapach. Zrobić we włosach przedziałki, i nasypać wyżej wspomnianego proszku; zapach będzie cudowny (cytat pochodzi z: Katolo, A. J. (2019). Przekład pierwszego w Europie traktatu kosmetologicznego De Ornatu Mulierum Trotuli de Ruggiero z Salerno (1035-1097). Archiwum Historii i Filozofii Medycyny, 82, 63–71).

Średniowiecze to także czas eksploracji – wyprawy lądowe, a potem morskie. Wenecki kupiec i podróżnik Marco Polo (ok. 1254–1324) przemierzył szlak jedwabny i wg legend potomek Czyngis-chana podarował mu specyfik znany dziś jako… Olbas, popularny lek zawierający olejki eteryczne jak goździkowy, jałowcowy czy miętowy, które poza apteką znajdziemy też w drogeriach i flakonach z perfumami.

Średniowieczne początki ma jeden z najstarszych na świecie domów perfumiarskich (a także aptek) – Officina Profumo-Farmaceutica di Santa Maria Novella. Szczyci się on pochodzeniem wprost od średniowiecznej, aromatycznej medycyny klasztornej – od zakonu dominikanów założonego w 1221 r. we Florencji. Przez większość naszej historii pachnące środki były bowiem domeną zarówno medycyny, jak i kosmetyki, a przy tym często stosowano je w celach religijnych. Do Santa Maria Novella jeszcze wrócimy.

.

.

Zapachy w nowożytności

Na przełomie średniowiecza i epoki nowożytnej działała Katarzyna Sforza (1463-1509). Nieco później w tej rodzinie na świat przyszła doskonale znana nam Bona Sforza. Katarzyna zajmowała się alchemią, medycyną i kosmetyką, a swoje receptury m.in. na popularne wtedy ziołowe destylaty zebrała w zbiorze “Experimenta”.

.

.

Ważną rolę w historii zapachu odegrała Katarzyna Medycejska (1519–1589). Żona króla Francji, Henryka II i matka m.in. Henryka Walezego, pierwszego elekcyjnego króla Polski, który zresztą nasz kraj ochoczo porzucił, gdy tylko dowiedział się, że zwolnił się tron francuski.

.

.

W 1533 r. z okazji zawarcia małżeństwa Katarzyny z francuskim następcą tronu we wspomnianej Santa Maria Novella stworzone miały zostać perfumy Acqua della Regina (Woda Królowej) przez wykształconego w zakonie Renato Bianco. Perfumy o tej nazwie nadal pozostają w ofercie Santa Maria Novella.

Katarzyna wprowadziła na francuski dwór włoską kulturę, w tym olfaktoryczną, i modę na pachnące wyroby skórzane. Garbarze i rękawicznicy od wieków zlokalizowani we francuskim Grasse mieli dzięki nowej monarchini pełne ręce roboty.

Jak wiele potężnych kobiet w historii, Katarzyna miała też wrogów. Była oskarżana o trucie swoich przeciwników, a pomagać miał jej nadworny perfumiarz Renato Bianco, znany we Francji jako Rene lé Florentin. Podobno trucizna była umieszczana w pachnących rękawiczkach.

Z kolei niesłabnąca do dziś popularność olejku neroli miała rozpocząć się wraz z upodobaniem włoskiej księżnej Neroli, Anny Marii Orsini(Marie Anne de La Tremoille, księżna de Ursinis) (1642–1722) do rękawiczek perfumowanych tym cennym olejkiem otrzymywanym z kwiatów pomarańczy gorzkiej i nazywanym dziś neroli na cześć księżnej. Księżna dzierżyła nawet przez pewien czas w swoich uperfumowanych rękawiczkach i rękach rządy nad Hiszpanią.

Dziś wszyscy znamy doskonale wody kolońskie, jednak nie wszyscy wiedzą, że ten popularny rodzaj perfum ma swoje początki właśnie we Włoszech, skąd trafił do Kolonii. Paolo Feminis (ok. 1660-1736) r. produkował aromatyczną wodę, która sprzedawana była przez jego dalekiego krewnego – Giovanniego Marię Farinę (1685–1766). Założona przez niego w 1709 r. i nosząca jego nazwisko firma istnieje w Kolonii do dziś.

.

.

Włoskie zapachy i perfumy dzisiaj

Italia to nie tylko bogata historia olfaktoryczna i muzea perfum jak MUSES – Accademia Europea delle Essenza w Piemoncie, Museo del Profumo w Mediolanie czy Museo del Profumo w Sant’Elena Sannita.

To także młodsze, ale znane na całym świecie domy perfumiarskie jak Acca Kappa (1869), Acqua di Parma (1916 r.), niszowy Profumum Roma (1996 r.) czy Xerjoff (2007 r.).

Włochy to również kraj, w którym odbywa się wiele ważnych imprez branżowych jak targi perfum artystycznych Esxence w Mediolanie, targi perfum niszowych Fragranze we Florencji czy szerzej zakrojone targi kosmetyczne Cosmoprof w Bolonii.

To kraj bardzo ciekawy z punktu widzenia nie tylko historii kulturowej perfumiarstwa, ale także aromaturystyki. Aromaturystyka to zwiedzanie, którego motywem przewodnim jest zapach. To podróże po miejscach, w których spotykamy się z zapachem i jego historią jak ogrody botaniczne, stare apteki czy perfumerie.

Wybrane źródła

Grochowalska, Marta K. (2025). Aromaturystyka – co to jest i jakie daje korzyści? https://aromarta.pl/aromaturystyka-co-to-jest-i-jakie-daje-korzysci/

Grochowalska, M. K. (2026). Perfumy naturalne: Jak je zrobić w domu? Pierwszy polski podręcznik perfumiarstwa naturalnego. Pharmacopola. https://pharmacopola.pl/produkt/perfumy-naturalne-grochowalska-marta/

Katolo, A. J. (2019). Przekład pierwszego w Europie traktatu kosmetologicznego De Ornatu Mulierum Trotuli de Ruggiero z Salerno (1035-1097). Archiwum Historii i Filozofii Medycyny, 82, 63–71.

Officina Profumo Farmaceutica Santa Maria Novella—Since 1221. (b.d.). Officina Martins, J. (2024). Caterina Sforza’s Experiments: Alchemy, Medicine, and Power in Renaissance Italy. Living History by Dr Julia Martins. https://juliamartins.co.uk/caterina-sforza-the-alchemy-and-power-of-a-renaissance-icon

Profumo-Farmaceutica Di Santa Maria Novella – EU. Pobrano 31 sierpnia 2026, z https://eu.smnovella.com/

Plinius Secundus, C. (2022). Historia naturalna. T. 3, Botanika, Rolnictwo, Ogrodnictwo. T. 1, Księgi 12-19. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Proof that part of the Roman Empire smelled of patchouli. (2023). Phys.Org. https://phys.org/news/2023-05-proof-roman-empire-patchouli.html

Tekst: Marta K. Grochowalska – aromaterapeutka, aromatolog, wykładowczyni akademicka, autorka, edukatorka, inicjatorka Dnia Aromaterapii oraz akcji „W Sylwestra odpalam kadzidła, nie fajerwerki”, podróżniczka – pionierka aromaturystyki.

Substancjami aromatycznymi zajmuje się zawodowo i intensywnie od 2019 r.

Autorka ponad 120 publikacji branżowych, popularnonaukowych i naukowych oraz wystąpień konferencyjnych i medialnych dot. aromaterapii, substancji aromatycznych i naturalnego perfumiarstwa.

Współautorka książki „Mieszanki olejków eterycznych do aromaterapii. Ponad 200 przepisów”, autorka książki „Historia klasyfikacji zapachów”, Koła i Piramidy Zapachów Naturalnych oraz pierwszego polskiego podręcznika perfumiarstwa naturalnego “Perfumy naturalne: Jak je zrobić w domu”.

Jej miejsce w internecie to strona aromarta.pl i tematyczny profil @aromarta.

Prowadzi wykłady, szkolenia, kursy, webinaria, warsztaty i spotkania z zapachem, aromaterapią i perfumiarstwem.

Humanistka – z wykształcenia magister filologii germańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego ze specjalizacją nauczycielską; studentka Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie.