24 maja 2026 roku w Kościele i Hospicjum św. Stanisława BM w Rzymie odbyło się kolejne spotkanie z cyklu „Wieczór z historią”, organizowane we współpracy z Instytutem Pamięci Narodowej. Tematem wydarzenia była „Okupacja niemiecka ziem polskich” – jedno z najbardziej dramatycznych doświadczeń w historii XX wieku.
W roli prelegentów wystąpili historycy IPN: dr Mateusz Kubicki z gdańskiego oddziału Instytutu oraz dr Karolina Trzeskowska-Kubasik z oddziału warszawskiego. Spotkanie poprowadził ks. kanonik Tomasz Jarosz, administrator Kościoła i Hospicjum św. Stanisława BM w Rzymie. Wśród uczestników spotkania znaleźli się m.in. Adam Kwiatkowski, Ambasador RP przy Stolicy Apostolskiej, ks. prałat Piotr Tarnawski, przewodniczący sekcji słowiańskiej Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej, oraz ks. dr Adam Szpotański z Instytutu Pamięci Narodowej.
.
.
Historia – przestrzeń pamięci i odpowiedzialności
Ks. kanonik Tomasz Jarosz, inicjator i gospodarz cyklu „Wieczór z historią”, organizowanego przez Kościół i Hospicjum św. Stanisława BM w Rzymie we współpracy z Instytutem Pamięci Narodowej, podkreślił wagę odpowiedzialnej i rzetelnej refleksji nad przeszłością. Jak zaznaczył, „mówienie o trudnej historii służy przede wszystkim budowaniu dojrzałego społeczeństwa opierającego się na prawdzie oraz zdolnego do uczciwego dialogu i pojednania”. Zwrócił również uwagę, że Kościół i Hospicjum św. Stanisława BM – instytucja od stuleci związana z obecnością Polaków w Wiecznym Mieście – jest naturalnym miejscem rozmowy o dziejach Polski i losach rodaków. Podkreślił, że „spotkania te służą nie tylko pogłębianiu wiedzy o historii Polski, ale także budowaniu odpowiedzialności za przekazywanie prawdy o przeszłości kolejnym pokoleniom”.
Niemiecki terror jako zaplanowany system
Podczas wykładu prelegenci podkreślali, że terror wobec społeczeństwa polskiego nie był efektem wojennego chaosu, lecz elementem świadomie przygotowanej polityki państwa niemieckiego. Jak zaznaczył dr Mateusz Kubicki, aby zrozumieć skalę późniejszej przemocy, trzeba cofnąć się „20 lat przed wybuch II wojny światowej”. W jego ocenie już po 1920 roku, w kontekście repolonizacji Pomorza, zaczęły kształtować się niemieckie narracje o „krzywdzie wersalskiej”, które później stały się jednym z fundamentów polityki okupacyjnej.
Przygotowania do eksterminacji elit
Dr Mateusz Kubicki przypomniał, że przygotowania do eliminacji polskich elit rozpoczęły się jeszcze przed wybuchem wojny. Niemcy tworzyli szczegółowe listy osób uznawanych za filary polskości. Jak mówił historyk, „powstawały specjalne listy — urzędowe i lokalne — zawierające dane o tych, którzy wzmacniali polskość na danych terenach”. Trafiali na nie nie tylko przedstawiciele inteligencji, ale również harcerze, rzemieślnicy, rolnicy czy członkowie organizacji społecznych i patriotycznych.
.
.
Germanizacja jako system terroru
Znaczną część wykładu poświęcono polityce germanizacyjnej realizowanej na ziemiach wcielonych do III Rzeszy. Dr Kubicki podkreślił, że miała ona charakter totalny: obejmowała walkę z językiem, kulturą i Kościołem katolickim, wysiedlenia, grabież majątku oraz fizyczną eliminację ludności.
Szczególną rolę odgrywał Selbstschutz – Niemiecka Samoobrona tworzona przez przedstawicieli miejscowej mniejszości niemieckiej. Jak zaznaczył prelegent, mechanizm działania był prosty: „formacje z zewnątrz nie wiedziały, gdzie mieszka nauczyciel czy duchowny. Wiedział to sąsiad”. To właśnie lokalna znajomość środowisk umożliwiała szybkie identyfikowanie, aresztowanie i mordowanie przedstawicieli polskich elit.
Terror w Generalnym Gubernatorstwie
Perspektywę Generalnego Gubernatorstwa przedstawiła dr Karolina Trzeskowska-Kubasik, omawiając przebieg Akcji AB – nadzwyczajnej akcji pacyfikacyjnej wymierzonej w polską inteligencję. Jak przypomniała, represje objęły wszystkie cztery dystrykty Generalnego Gubernatorstwa: warszawski, krakowski, lubelski i radomski. Ofiarami byli nie tylko przedstawiciele świata nauki czy duchowieństwa. „Niemcy postrzegali inteligencję szerzej — jako ludzi zdolnych w przyszłości tworzyć środowiska oporu i działalności konspiracyjnej” – podkreśliła badaczka.
Od egzekucji po więzienia
Szczególne miejsce w wykładzie zajęła pamięć o miejscach kaźni polskiej inteligencji – od Palmir po egzekucje w Krakowie, Radomiu i na Lubelszczyźnie. Dr Trzeskowska-Kubasik podkreśliła również rolę niemieckiego systemu więziennictwa. „Więzienia pełniły niezwykle ważną rolę w eksterminacji narodu polskiego – tam przetrzymywano, torturowano i kierowano ludzi na egzekucje lub do obozów koncentracyjnych” – zaznaczyła. Symbolem tego systemu pozostaje Pawiak, przez który przeszły dziesiątki tysięcy więźniów.
Nazistowska ideologia wobec najsłabszych
Jednym z najbardziej poruszających fragmentów spotkania była część poświęcona osobom szczególnie bezbronnym wobec nazistowskiej ideologii.
Dr Karolina Trzeskowska-Kubasik mówiła o losie polskich robotnic przymusowych i ich dzieci. Jak podkreśliła, w społecznej świadomości wciąż zbyt słabo obecna jest wiedza o tej części okupacyjnej rzeczywistości: „nie wykrystalizowała się wiedza o tragicznym losie robotnic przymusowych oraz ich dzieci”. Prelegentka przypomniała o przymusowych aborcjach, odbieraniu nowo narodzonych dzieci matkom oraz pseudorasowych selekcjach prowadzonych przez władze III Rzeszy.
.
.
Z kolei dr Mateusz Kubicki omówił politykę wobec osób chorych psychicznie, niepełnosprawnych i dzieci dotkniętych chorobami. Wyjaśniał ideologiczne podstawy programu Aktion T4, którego celem była eliminacja osób uznanych przez nazistów za „życie niewarte życia”. Przywołał również wstrząsające świadectwa pokazujące logikę nazistowskiej „ekonomii śmierci”.
Zaproszenie na kolejne wydarzenia
Kościół i Hospicjum św. Stanisława BM w Rzymie, we współpracy z Instytutem Pamięci Narodowej, zapraszają na kolejne wydarzenia poświęcone historii najnowszej Polski.
Najbliższym z nich będzie projekcja filmu dokumentalnego „Czarnobyl. Polska perspektywa”(produkcja IPN, 2026) w reżyserii Krzysztofa Kunerta, poświęconego skutkom katastrofy z 1986 roku w Polsce. Pokaz odbędzie się w niedzielę, 31 maja 2026 r. o godz. 19.00 w Auli Jana Pawła II przy Kościele i Hospicjum św. Stanisława BM w Rzymie przy via delle Botteghe Oscure 15. Wstęp jest wolny.
.
.
Kolejnym wydarzeniem będzie projekcja serialu dokumentalnego „Szlak Nadziei. Bitwa o Monte Cassino” w reżyserii Tomasza Łysiaka. Produkcja Biura Edukacji Narodowej IPN opowiada o dramatycznym szlaku bojowym 2. Korpusu Polskiego. Projekcja odbędzie się w niedzielę, 21 czerwca 2026 r. o godz. 19.00 w Cinema Adriano (Piazza Cavour 22, 00193 Roma). Film zostanie zaprezentowany w języku polskim z napisami w języku włoskim. Wstęp jest bezpłatny, obowiązują jednak wcześniejsze zapisy pod adresem: [email protected]
Natalia Pieśniewska, Kościół i Hospicjum św. Stanisława BM w Rzymie
