31 X 1945 r., zmarł Wincenty Witos, trzykrotny premier RP, lider polskiego ruchu ludowego, mąż stanu, jeden z Ojców Niepodległości.
Wincenty Witos urodził się 21 I 1874 r. w Wierzchosławicach na terenie Galicji (zabór austriacki). W społeczeństwie nie zabliźniły się wówczas jeszcze rany po Powstaniu Styczniowym, które wybuchło 11 lat wcześniej. Szlachta pragnęła w trakcie zrywu pozyskać wsparcie chłopów, lecz spotkała się z nikłym odzewem. Chłopi bowiem, przez setki lat marginalizowani politycznie i drenowani ekonomicznie, nie byli chętni, ani mentalnie gotowi na zaangażowanie się w walkę u boku panów w tak abstrakcyjne dla nich przedsięwzięcie, jak niepodległość Rzeczpospolitej. W chwili narodzin Wincentego Witosa nawet największy optymista nie śmiałby przypuszczać, że w chłopskiej chacie przyszedł właśnie na świat przyszły szef rządu niepodległej Polski.
Nie ulega wątpliwości, że Wincenty Witos był człowiekiem utalentowanym i wyjątkowo pracowitym – z potencjałem, by zrobić karierę w polityce. By jego zdolności miały szansę się rozwijać, musiały jednak trafić na podatny grunt, co w realiach XIX-wiecznej galicyjskiej wsi, nie było oczywiste. Ostatecznie okazało się możliwe dzięki rozwojowi ruchu ludowego, który w latach dziecięcych Witosa stawiał pierwsze kroki, a z czasem stał się znaczącą siłą społeczną i polityczną. W 1895 r. powstała partia chłopska, Stronnictwo Ludowe, a Wincenty Witos wstąpił w jej szeregi. W kolejnych latach pełnił rozmaite funkcje polityczne na różnych szczeblach, m.in. wójta, członka rady powiatu, posła na sejm Galicji, a także posła w parlamencie austriackim.
.
.
Po wybuchu I wojny światowej w 1914 r., Witos aktywnie działał na rzecz sprawy polskiej. Został m.in. wiceprezesem Naczelnego Komitetu Narodowego oraz troszczył się o pozyskanie chłopów dla idei niepodległości. W 1917 r. środowisko ludowców wsparło ideę odrodzenia niezależnego państwa polskiego z ziem trzech zaborów oraz z dostępem do morza. Wincenty Witos był jednym z posłów, którzy przedstawili tę koncepcję oficjalnie w parlamencie austriackim. W 1918 r. został on członkiem Polskiej Komisji Likwidacyjnej, której zadaniem było usunięcie związków Galicji z Austro-Węgrami i utrzymanie w regionie porządku do czasu utworzenia niepodległego państwa polskiego.
Po odzyskaniu niepodległości, Wincenty Witos był jedną z czołowych postaci na scenie politycznej II RP. Trzykrotnie pełnił funkcję premiera (1920-21, 1923, 1926). To właśnie on stanął na czele Rządu Obrony Narodowej w trakcie wojny polsko-sowieckiej, kiedy ważyły się losy odrodzonego kraju. W trakcie jego rządów uchwalono pierwszą konstytucję II RP. Gdy w 1926 r. Józef Piłsudski dokonał zamachu majowego, postawa Wincentego Witosa, który zdecydował się ustąpić ze stanowiska premiera, pomogła uchronić Polskę przed krwawą wojną domową. W okresie rządów sanacji Witos był jednym z liderów opozycji, za co spotkały go represje. Wtrącono go do więzienia i sądzono w pokazowym procesie brzeskim za rzekomą próbę przeprowadzenia zamachu stanu (1930-1932). W latach 1932-1939 przebywał na emigracji. Wrócił do kraju w przeddzień wybuchu II wojny światowej. Po ataku III Rzeszy na Polskę został internowany przez niemieckie władze okupacyjne. Mimo prób skłonienia go do utworzenia kolaboracyjnego rządu – odmówił.
Po wojnie, w sierpniu 1945 r., Wincenty Witos został wybrany prezesem odrodzonego Polskiego Stronnictwa Ludowego. Trudne doświadczenia ostatnich lat odbiły się jednak na jego zdrowiu. Zmarł wkrótce potem, 31 X 1945 r., w Szpitalu Zakonu Bonifratrów w Krakowie.
Wincenty Witos to symbol i zarazem najwybitniejszy reprezentant polskiego ruchu ludowego. Gdy w 1911 r. zmarł jeden z prekursorów ruchu, ks. Stanisław Stojałowski, Witos podsumował jego działalność stwierdzeniem, że był on tym, „który dokonał wielkiego wynalazku, którego nikt przed nim nie dokonał – obudził lud. Obudził ten lud, którego setki lat usypiano, obudził miliony obywateli do życia narodowego i społecznego, a więc nowy czynnik, dziś tętniący życiem narodowym, dał krajowi, dał ojczyźnie” (W. Witos, Dzieła wybrane, t. 5, 2024). Późniejszy premier sam był jednym z chłopów „obudzonych do życia narodowego” przez ruch ludowy. Po śmierci ks. Stojałowskiego kontynuował dzieło jego i jemu podobnych, stając się nie tylko liderem, ale też drogowskazem i inspiracją dla innych ludowców oraz mas chłopskich. Wielkim osiągnięciem Witosa było powiązanie walki o lepszy byt i prawa chłopów ze sprawą niepodległości. Stefan J. Pastuszka stwierdził, że Witos był tym, „który chłopów Polsce przywrócił”. Tym samym nie tylko przyczynił się do sukcesu roku 1918 r., ale też do przetrwania i dalszej budowy II Rzeczpospolitej, która nie mogłaby istnieć bez zaangażowania chłopów. Z tych powodów zasłużył na miano jednego z Ojców Niepodległości.
Wincenty Witos był ponadto człowiekiem umiaru, który umiał łączyć ponad podziałami oraz powściągnąć prywatne i partyjne aspiracje, gdy wymagało tego dobro Polski. Był mężem stanu, z dziedzictwa którego powinniśmy czerpać także dziś.
Tekst Patryk Palka, historyk zajmujący się dziejami myśli politycznej oraz historią idei. Redaktor warszawskiej redakcji miesięcznika i portalu „Wszystko co Najważniejsze”.
- Projekt finansowany ze środków Ministerstwa Spraw Zagranicznych w ramach konkursu pn. Polonia i Polacy za granicą 2023 r. ogłoszonego przez Kancelarię prezesa Rady ministrów.
*Publikacja wyraża jedynie poglądy autora/ów i nie może być utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych.
Źródło: DlaPolonii.pl
